نفس در مقام ادراك صور و اشباح جسمانى اين صور را در عالم خيال مطلق و مثال منفصل مشاهده مىنمايد . و اين كه اين اعاظم معتقد شده‌اند كه نفس ، اين صور را بايد در عالمى خارج از وجود خود مشاهده نمايد ، دلايلى دارند . با اين كه بين مدرك و مدرك مناسبت شرط است ، اين جماعت روى ورود اشكالاتى كه به نظر آنها صعب الانحلال است ، متعرض اين معنا نشده‌اند كه نفس در مرتبهء خيال با چه چشمى اين صور را مىبيند ، اگر قوهء خيال ، مادى باشد هرگز تاب و توانايى ادراك صور مجرد را ندارد . شيخ اشراق و شارحان كلمات او مثل علامه شمس الدين محمد شهرزورى و علامه شيرازى و برخى ديگر به اين مسلك رفته‌اند و پى نبرده‌اند كه نفس بعد از اتصال به صور شبحى و حقايق موجود در برزخ مطلق و منفصل بايد لونى از آن عالم گرفته و بعد از رجوع به عالم خود از اين معراج حاصلى عايد آن گشته باشد . انتقال نفس از نشئهء خود به عالم ديگر عروج معنوى ملازم با تكامل نفس است ، اگر چه در مقام خيال بالفعل باشد و اين تكامل ، با تكامل و ترقى معنوى نفس - نه رجوع نفس از عالم مثال به عالم خود - ملازم است بدون آن كه از آن نشئهء كامل وسيع علمى ، كمترين لونى گرفته باشد . ما ، در جاى خود به طور مبسوط بيان كرده‌ايم كه نفس ، بعد از ترقى و تكامل معنوى و اتصال به عوالم غيبى و اتحاد با عقول مجرد و صور برزخى كه در قوس صعود نفس ، حاصل مىشود ، بعد از رجوع به عالم خود در قوس نزولى صور حاكى از كمالات معنوى در وى منتقش گردد كه برخى ، حصول اين صور را بر سبيل رشح و جمعى آنها را قائم به نفس مىدانند به قيام صدورى كه با خلاقيت نفس ملازم است . و حقيقت مطلب آن كه اتحاد نفس با عوالم عقول و برازخ در قوس صعود موجب خلاقيت آن در قوس نزول است . * * * شيخ اشراق در كتاب مطارحات و حكمت اشراق در مقام بيان نحوهء ادراك قوهء